दशक्रिया
दशक्रिया विधी (Dashkriya)
भारतामध्ये दशक्रिया विधी हा हिंदू अंत्यसंस्कार पद्धतीतील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या निधनानंतर आत्म्यास (आत्मा) शांती मिळावी व तो पुढील लोकाकडे योग्य रीतीने प्रवास करावा यासाठी मृत्यूनंतर दहा पवित्र विधी केले जातात.
हा विधी प्रामुख्याने गरुड पुराण आणि मनुस्मृती यांवर आधारित असून संपूर्ण भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र, गुजरात, दक्षिण आणि उत्तर भारतात स्थानिक परंपरांनुसार केला जातो.
“दशक्रिया” या शब्दाचा अर्थ
दश = दहा
क्रिया = विधी / कर्म
म्हणजेच मृत्यूनंतर केले जाणारे दहा धार्मिक विधी म्हणजे दशक्रिया.
या विधींमुळे मृत आत्म्याचा (प्रेत) प्रवास पितृ (पूर्वज) अवस्थेकडे होतो.
दशक्रिया विधीचा उद्देश
आत्म्याचा देहाशी असलेला संबंध तोडणे
आत्म्याच्या कर्मांचे शुद्धीकरण करून मोक्षमार्ग दाखवणे
पिंडदान व तर्पणाद्वारे आत्म्याला प्रतीकात्मक अन्न अर्पण करणे
कुटुंबीयांना मानसिक शांती व शुद्धीकरण मिळवून देणे
आत्म्याला पितृलोकात (पूर्वजांच्या लोकात) सामील करणे
दशक्रियेतील दहा दिवसांचे विधी (सामान्य स्वरूप)
टीप: प्रादेशिक परंपरेनुसार थोडा फरक असू शकतो.
१ला दिवस – अंत्येष्टी (दहन संस्कार)
मृतदेहाचे दहन केले जाते. आत्म्याचा परलोकप्रवास सुरू होतो.
अस्थी साधारणपणे तिसऱ्या दिवशी गोळा केल्या जातात.
२रा–३रा दिवस – अस्थी संकलन व विसर्जन
दहनानंतर उरलेल्या अस्थी गोळा करून गंगा, गोदावरीसारख्या पवित्र नदीत विसर्जित केल्या जातात.
४था–९वा दिवस – दैनिक श्राद्ध व पिंडदान
दररोज पिंडदान केले जाते, ज्यामुळे आत्मा हळूहळू सांसारिक बंधनांपासून मुक्त होतो.
१०वा दिवस – मुख्य दशक्रिया
हा सर्वांत महत्त्वाचा दिवस असतो.
१० पिंडांच्या माध्यमातून आत्म्यास नवीन सूक्ष्म देह प्रदान केला जातो.
याच दिवशी प्रेत आत्मा पितृ अवस्थेत प्रवेश करतो.
११वा दिवस – एकादश श्राद्ध
कुटुंबाचे शुद्धीकरण केले जाते. घर शुद्ध करून हळूहळू दैनंदिन जीवन सुरू होते.
१२वा–१३वा दिवस – सपिंडीकरण श्राद्ध
आत्म्याला औपचारिकरीत्या पूर्वजांमध्ये सामील केले जाते.
ब्राह्मण व आप्तस्वकीयांना भोजन दिले जाते.
दशक्रियेतील प्रमुख विधी
पिंडदान – तांदळाच्या पिठाद्वारे किंवा भाताद्वारे पिंडांद्वारे आत्म्याचे प्रतीकात्मक पोषण
तर्पण – पाणी व तीळ अर्पण
दान – अन्न, वस्त्र, दक्षिणा
मंत्रोच्चार व होम – वैदिक मंत्रांनी आत्म्याचे शुद्धीकरण
कावळे, गायी व ब्राह्मणांना अन्नदान – पितरांपर्यंत अर्पण पोहोचते असे मानले जाते
शैया दान - शैया दान धार्मिक आणि सामाजिक कार्यात अत्यंत पुण्याचा प्रकार मानला जातो.
दशक्रियेसाठी प्रमुख पवित्र स्थळे
खालील ठिकाणी दशक्रिया करणे विशेष पुण्यकारक मानले जाते:
पंचवटी, रामकुंड - नाशिक (महाराष्ट्र)
या स्थळी अनुभवी तीर्थ पुरोहित / पंडित दशक्रिया व श्राद्ध विधी मार्गदर्शनासह करतात.
आध्यात्मिक महत्त्व
दशक्रिया विधीमुळे:
आत्म्याचा प्रेत अवस्थेतून पितृ अवस्थेकडे प्रवास पूर्ण होतो
आत्म्यास भौतिक बंधनातून मुक्ती व शांती मिळते
कुटुंबीयांचे दुःख हलके होऊन जीवन पुन्हा संतुलित होते
इतर पूजा:
नाशिक येथील पूजा:
त्र्यंबकेश्वर येथील पूजा:
